Klimaat en fenomenen

Vorst, nachtvorst en bodemvorst in België: eerste en laatste vorstdag per gemeente en wat u in de tuin doet

Redactie7 min lezen20 november 2026
Foto: Johan Neven, CC BY 2.0, Wikimedia Commons

Voor het KMI is een vorstdag een dag waarop de minimumtemperatuur onder 0 °C zakt, gemeten op 1,5 meter hoogte. Ukkel telt er gemiddeld 39 per jaar (normalen 1991–2020), de Hoge Venen ongeveer 100. Gemiddeld valt de laatste vorst in Ukkel op 27 maart en de eerste op 21 november, maar in Hasselt is dat 15 april en 2 november. Aan de grond kan het bij een heldere, windstille nacht makkelijk 5 graden kouder zijn, zodat er bodemvorst is terwijl de thermometer nog boven nul staat.

IN HET KORT
  • Vorstdag: minimum onder 0 °C. IJsdag (winterse dag): het blijft de hele dag onder 0 °C.
  • Ukkel heeft gemiddeld 39,4 vorstdagen per jaar, Gent 46, Hasselt 55, Bütgenbach bijna 102.
  • Laatste vorst gemiddeld: Ukkel 27 maart, Gent 8 april, Hasselt 15 april, Bastenaken 7 mei.
  • Aan de grond kan het bij heldere, windstille nachten 5 graden kouder zijn dan op 1,5 meter.
  • Het KMI waarschuwt voor koude vanaf een maximum onder -3 °C (geel) en voor gladheid apart.

Een witte waas op het gras, een autoruit die u eerst moet krabben, een bak geraniums die het niet gehaald heeft: vorst merkt u meestal 's ochtends. In het weerbericht zag het er nochtans niet zo erg uit. Dat heeft een eenvoudige reden. De temperatuur in de verwachting is die van de lucht op 1,5 meter hoogte, en niet die van het gras of de motorkap.

Wat het KMI verstaat onder vorst

Het KMI meet de klassieke luchttemperatuur op 1,5 meter hoogte in een thermometerhut. Op basis daarvan gelden een paar vaste begrippen:

Begrip Definitie (KMI)
Vorstdag Minimumtemperatuur lager dan 0 °C
Winterse dag of ijsdag Maximumtemperatuur lager dan 0 °C, het blijft de hele dag vriezen
Dag met strenge vorst Minimumtemperatuur lager dan -10 °C

Nachtvorst is geen apart meetbegrip. Het is gewoon vorst die zich beperkt tot de nacht en de vroege ochtend, waarna het overdag opnieuw boven nul gaat. In de herfst en de lente is dat de normale gang van zaken.

Bodemvorst: waarom uw auto bevroren is bij 3 graden

Op een heldere, windstille nacht straalt de grond zijn warmte uit naar de ruimte. De luchtlaag vlak boven het gras koelt daardoor sneller af dan de lucht een paar meter hoger. Volgens het KMI kan het aan de grond bij zulke nachten makkelijk 5 graden kouder zijn dan op 1,5 meter.

Dat verklaart waarom er rijp op het gras en op de autoruit ligt terwijl de app 2 of 3 °C aangeeft. Dat noemen we bodemvorst of vorst aan de grond. Voor tuinders en fruittelers in Haspengouw is net die temperatuur aan de grond belangrijk, want bloesem en jonge plantjes zitten laag.

Wind en bewolking remmen die afkoeling af. Een grijze, winderige nacht levert zelden bodemvorst op, ook al is het niet warm. Holtes en valleien zijn juist gevoelig, omdat de koude lucht daar naartoe zakt en blijft hangen.

Rijp, rijm en ijzel

Rijp is wat u na een heldere vriesnacht op het gras ziet. Het KMI omschrijft het als een rechtstreekse overgang van waterdamp naar ijs, met witte kristalletjes vol lucht, waardoor het ruw en harig oogt. Rijm ontstaat anders: onderkoelde druppeltjes uit mist of nevel bevriezen bij contact met een koud oppervlak.

Rijm vormt zich vaak op bruggen. Een brug koelt aan twee kanten af, terwijl een gewone rijbaan nog warmte uit de bodem krijgt. Wie vroeg over een viaduct rijdt, heeft daar dus de meeste kans op een gladde plek. Ijzel en ijsregen zijn nog iets anders; die leest u in ons artikel over ijzel en gladheid.

Hoeveel vorstdagen per jaar in België

De verschillen binnen België zijn groot. Aan de kust houdt de zee de nachten zachter, in de steden helpt de warmte van gebouwen, en op de hoogvlakten van de Ardennen vriest het veel vaker. De cijfers hieronder komen uit de klimaatstatistieken die het KMI per gemeente publiceert, voor de periode 1991–2020.

Gemeente Vorstdagen per jaar IJsdagen per jaar Gem. laatste vorstdag Gem. eerste vorstdag
Ukkel 39,4 6,1 27 maart 21 november
Brugge 38,7 3,6 5 april 20 november
Oostende 41,3 3,5 7 april 20 november
Antwerpen 44,2 4,5 9 april 12 november
Gent 46,0 4,6 8 april 13 november
Leuven 47,9 5,1 10 april 9 november
Hasselt 55,4 5,4 15 april 2 november
Bastenaken 100 16,5 7 mei 16 oktober
Bütgenbach 101,7 21,1 10 mei 11 oktober

Hasselt valt op. Het ligt in het binnenland, weg van de zee, en heeft met 55 vorstdagen er ruim 15 meer dan Ukkel. De eerste vorst komt er gemiddeld bijna drie weken vroeger. Wie in Limburg of de Kempen woont, mag de tuinplanten dus wat vroeger binnenhalen dan iemand in Oostende of Brugge.

In Ukkel, het referentiestation van het KMI, telde de periode 1991–2020 ongeveer 13 vorstdagen minder dan 1961–1990. De opwarming is ook in de vorstcijfers terug te zien.

Eerste vorst in de herfst

Gemiddeld valt de eerste vorstdag in Vlaanderen tussen begin en half november. Dat is een gemiddelde: in sommige jaren vriest het al in oktober, in andere pas in december. Vroeger dan dat kan ook. Het KMI noteerde op 28 oktober 1931 al -6,8 °C in Ukkel, de laagste oktoberwaarde daar.

Voor de eerste bodemvorst hoeft het niet zo koud te zijn. Een heldere nacht in oktober met een minimum van 2 of 3 °C op 1,5 meter is genoeg voor rijp op het gras. In de 14-daagse verwachting ziet u het best wanneer zulke heldere, rustige nachten eraan komen.

Laatste nachtvorst in de lente en de IJsheiligen

Late vorst doet het meeste schade, omdat planten dan al uitlopen. De gemiddelde laatste vorstdag ligt in het grootste deel van Vlaanderen in april, maar uitschieters komen voor. Enkele gevallen uit de KMI-lijst van uitzonderlijke gebeurtenissen:

  • 20 april 1991: -6,2 °C in Rochefort, met schade aan boomgaarden.
  • 9 mei 1938: -1,4 °C in Oostende.
  • 22 mei 1955: -0,3 °C in Ukkel, de laatste vorst van de eeuw op dat meetpunt.
  • 17 mei 2012: -4,4 °C in Elsenborn.

De oude tuinregel om vorstgevoelige planten pas na de IJsheiligen (11 tot 13 mei) buiten te zetten, sluit daar goed bij aan. Wetenschappelijk is aan die data niets bijzonders, maar de kans op vorst is half mei in Vlaanderen klein geworden. In de Hoge Venen ligt de gemiddelde laatste vorst pas rond 10 mei, en ook juni is daar niet altijd veilig: op 21 juni 1964 mat het KMI -0,5 °C aan de Botrange.

Vorst en de tuin: wat u kunt doen

De temperatuur in de verwachting zegt weinig over wat er op 20 centimeter boven uw gazon gebeurt. Een paar praktische gewoonten helpen:

  • Bekijk de verwachting voor de komende nachten, niet alleen voor morgen. Een heldere hemel, weinig wind en een minimum rond 3 °C betekenen al kans op bodemvorst.
  • Dek jonge plantjes, aardbeien en bloeiende fruitbomen 's avonds af met vliesdoek of een oud laken. Haal het overdag weer weg.
  • Zet potplanten tegen de gevel of onder een afdak. Een muur geeft 's nachts warmte af.
  • Water niet 's avonds bij vriesweer. Natte grond aan het oppervlak bevriest sneller.
  • Sluit buitenkranen af en laat ze leeglopen voor de eerste strenge vorst.

Voor de auto werkt een ruitenhoes of karton op de voorruit beter dan achteraf krabben. Giet nooit heet water over een bevroren ruit.

Vorst en waarschuwingen van het KMI

Deze site geeft zelf geen waarschuwingen. Die komen van het KMI, via meteo.be, de KMI-app en MeteoAlarm, en verschijnen ook op onze pagina met waarschuwingen. Voor een gewone vriesnacht is er geen code. Het KMI gebruikt wel twee soorten waarschuwingen die met vorst te maken hebben.

Waarschuwing Code geel Code oranje Code rood
Koude maximum lager dan -3 °C maximum -5 °C of lager maximum -10 °C of lager
Gladheid lokale ijzel, rijm- of ijsplekken of een beetje verse sneeuw verspreide ijzel of ijsplekken, of meer sneeuw overal zeer glad met bijkomende sneeuw of ijzel

Bij code geel voor koude raadt het KMI onder meer aan om waterleidingen en kranen af te schermen en planten af te dekken of binnen te zetten. Bij strengere codes volgt u de raadgevingen van de overheid; het Nationaal Crisiscentrum beslist over maatregelen voor de bevolking.

Wilt u weten of het vannacht vriest bij u in de buurt, kijk dan naar het uurlijkse verloop, bijvoorbeeld voor Hasselt uur per uur, of naar de verwachting voor morgen. In de Ardennen en op de Hoge Venen gaat vorst vaak samen met sneeuw; daarover meer op de pagina over sneeuw.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen vorst en nachtvorst?

Vorst betekent dat de temperatuur onder 0 °C zakt. Nachtvorst is vorst die alleen 's nachts en in de vroege ochtend optreedt, terwijl het overdag weer boven nul gaat. Blijft het de hele dag onder nul, dan spreekt het KMI van een winterse dag of ijsdag.

Wat is bodemvorst of vorst aan de grond?

Bodemvorst is vorst vlak boven de grond, terwijl de officiële temperatuur op 1,5 meter hoogte nog boven nul kan liggen. Volgens het KMI kan het bij rustige, heldere nachten aan de grond makkelijk 5 graden kouder zijn. Daarom ligt er soms rijp op het gras en een ijslaagje op de autoruit bij 2 of 3 °C in het weerbericht.

Wanneer valt de laatste nachtvorst in België?

Dat verschilt sterk per streek. Volgens de KMI-statistieken voor 1991–2020 valt de laatste vorstdag gemiddeld op 27 maart in Ukkel, rond 5 tot 10 april in Brugge, Gent en Antwerpen, op 15 april in Hasselt en pas begin mei in de Ardennen. Late vorst blijft mogelijk: in Ukkel vroor het nog op 22 mei 1955.

Wanneer mogen vorstgevoelige planten naar buiten?

Veel tuiniers wachten tot na de IJsheiligen half mei. Die vuistregel past goed bij de KMI-cijfers: in het grootste deel van Vlaanderen ligt de gemiddelde laatste vorstdag in april, maar een uitschieter later blijft mogelijk. Kijk vlak voor het uitplanten naar de verwachting voor de komende nachten.

Hoeveel vorstdagen heeft België per jaar?

In Ukkel zijn het er gemiddeld 39,4 per jaar, ongeveer 13 minder dan in de periode 1961–1990. In Antwerpen, Gent en Leuven liggen de normalen tussen 44 en 48, in Hasselt rond 55. In de Hoge Venen en rond Bastenaken vriest het ongeveer 100 dagen per jaar.

Geeft het KMI een waarschuwing voor vorst?

Niet voor een gewone vriesnacht. Het KMI waarschuwt wel voor koude: code geel als het maximum onder -3 °C blijft, oranje vanaf -5 °C en rood vanaf -10 °C. Voor rijm- en ijsplekken op de weg bestaat een aparte waarschuwing voor gladheid.

vorstnachtvorstbodemvorstgrondvorstvorst aan de grond

Lees ook